Vredesweek Essay 2026

Vredesweek essay 2026 door Jan Jaap van Oosterzee

Het is juli 2025. Bij het Utrechtse stadhuis staan drie mensen onder een parasol. Beurtelings lezen ze namen op van Palestijnen die in Gaza gedood zijn. De genocide is al bijna twee jaar gaande en er zijn op dat moment 65.000 Palestijnse doden bij naam bekend. Het werkelijke aantal zal veel hoger zijn, want veel mensen worden nog vermist. Om hen een gezicht te geven, lezen de vrijwilligers hun namen. Naar de verhalen daarachter valt slechts te raden.

Een halfjaar later verlaat ik PAX. Met partners hebben we oorlogen meegemaakt, van Zuid-Soedan tot Oekraïne en Syrië. Ook dichtbij huis zagen en zien we veranderingen. Woede over AZC’s wordt haat tegen vluchtelingen. De toon en taal van het huidige politieke debat doen akelig veel denken aan wat we eerder hoorden in conflictgebieden.

Bij mijn vertrek stel ik me één grote vraag. De mensen met wie we bij PAX werken, ondervinden oorlog niet via de krant. Ze zitten er middenin. Wat leren we van hen? Ik ga op zoek naar hun verhalen en wat daaruit te leren valt. Er zijn boeken over vol te schrijven. Ik houd het op drie lessen: blijf menselijk, houd moed, en doe wat binnen je bereik ligt.

Les 1 – Blijf menselijk

Ontmenselijking kom je in ieder gewapend conflict tegen. Mensen worden nummers, statistiek. Of ze worden aangeduid als zwermen; water dat ingedamd moet worden, alsof ze een overstroming zijn. Toch staan er altijd weer mensen op die menselijke waardigheid hoog weten te houden.

Vanaf 2011 woedt er een binnenlandse oorlog in Syrië, die ooit begon als een hoopvolle volksopstand tegen de Assaddictatuur. Wij hebben daar een vriend: Achmed. Mijn collega belt hem iedere twee weken. Achmed vertelt hoe hij theater maakt voor de kinderen in Idlib. Hij schildert de kinderspeelplaats opnieuw. Omdat alle bomen in Idlib gekapt zijn door mensen die brandhout zochten, plant hij een bos. ‘We hebben samen met de kinderen zeventig bomen geplant. We hebben opzettelijk bomen gekozen die niet zo heel erg groot worden zodat ze niet meteen gekapt kunnen worden. Na het planten van de bomen zijn we met de kinderen naar een restaurant en speeltuin bij Idlib geweest. Een heerlijk dagje uit.’

Met alles wat hij doet voor de kinderen in Idlib, creëert hij even een andere werkelijkheid. Niet één van geweld en oorlog, maar een werkelijkheid waarin kinderen weer even kind kunnen zijn.

Les 2 – Houd moed

In het Duits is er een prachtig woord, Zivilcourage, dat zich maar gedeeltelijk naar ‘burgermoed’ laat vertalen. 

De moed om op te staan tegen onrecht, zelfs als dat ongemakkelijk is of risico’s met zich meebrengt. Gewone, bescheiden mensen zijn daar soms juist toe in staat.

Hanaa Edwar is een activiste binnen een vrouwen- en solidariteitsbeweging in Bagdad, Irak. Ze leefde in ballingschap ten tijde van de Saddamregering, maar keerde meteen terug na zijn val om verder te gaan met de beweging, hopend op verandering. Het brengt Hanaa in botsing met de nieuwe machthebbers. In 2011 confronteert ze publiekelijk premier Maliki met de gewelddadige repressie van jongerenprotesten. Kort erna ontvangt ze een brief met een kogel. Het zou niet de laatste bedreiging zijn, maar dat heeft haar nooit ontmoedigd.

Ik bel Hanaa kort voor mijn vertrek om te horen wat samenwerking met PAX voor haar heeft betekend. ‘Al die moedige acties, dat zou je toch ook gedaan hebben zonder onze steun?’ vraag ik haar. ‘Maar jullie geloofden in wat we probeerden te doen, dat maakte het verschil’, antwoordt Hanaa. Hopeloos klinkt ze allerminst. ‘Die machthebbers, Trump, Netanyahu, ze hebben geen toekomst, ze hebben geen oplossingen. Kijk naar leiders als Mamdani, de burgemeester van New York. Kijk naar jullie eigen Rode Lijn demonstraties.’

Hanaa en zoveel andere activisten in oorlogsgebieden, houden ons een spiegel voor. Als zij in Irak hoop weet te houden, dan moet ik dat toch ook kunnen?

‘Ik oefen mezelf erin moed te houden, de mens te blijven zien en dingen te doen die binnen mijn bereik liggen’

Les 3 – Doen wat binnen je bereik ligt

Voor vredesactivisten in oorlogsgebied liggen oplossingen vaak ver buiten hun bereik, daar zijn ze allerminst naïef over. Toch kunnen deze vredesactivisten veel betekenen door iets te doen wat wel binnen hun bereik ligt en verschil maakt.

In februari 2023 bezoek ik Palestina de laatste keer. In Bethlehem ontmoet ik Jack Munayer. Hij is de Palestijnse coördinator van een burgerwaarnemers-programma op de Westelijke Jordaanoever en Jeruzalem. Waarnemers begeleiden Palestijnse burgers om ze te beschermen op plekken waar veel intimidatie en geweld plaatsvindt door kolonisten en het Israëlische bezettingsleger.

Ik vraag hem waar hij perspectief ziet, waar hij op hoopt. ‘Hoop,’ zegt hij bijna boos, ‘daar zijn we eigenlijk niet zo mee bezig. We zien nu geen weg naar oplossingen. Maar wij – Palestijnen – zijn hier, we kunnen nergens heen en zijn ook niet van plan weg te gaan.’ Dan vertelt hij dat Palestijnse ouders hem vertelden dat kinderen veiliger naar school kunnen op de dagen dat waarnemers aanwezig zijn.

Wat ik van Jack leer? Dat ik eigenlijk geen idee heb hoe je de grote problemen kunt oplossen. Maar hoop is niet de veronderstelling dat het uiteindelijk wel goed zal komen; het zit in kleine, concrete stappen die we kunnen zetten daar naartoe.

Wat te doen?

Laten lessen uit Syrië, Irak en Palestina zich vertalen naar mijn eigen directe omgeving? Ik ben het gaan proberen en zal een paar voorbeelden geven.

Menselijkheid bewaren

Als reactie op de extreemrechtsterreur tegen het AZC en zijn inwoners in Loosdrecht, sturen mijn vrouw en ik hen een kaartje. Een kleine, symbolische daad, maar door alle kaartjes bij elkaar hangen de muren van het AZC er nu vol mee.

Moed houden

Het is niet moeilijk om weg te blijven bij het narratief van mensen die AZC’s in brand steken. Het wordt pas ongemakkelijk wanneer mensen die me na staan fundamenteel anders denken. Het blijft een uitdaging om ook dan pal voor mijn mening te staan en tegelijkertijd te blijven luisteren. Wat helpt is om voor ogen te houden dat het gaat over mensen als Ahmed, Hanaa en Jack; niet over abstracties. Over hen vertel ik telkens weer. En ik houd de moed om dat te blijven doen, want juist hier zit mijn invloedssfeer.

Doen wat binnen je bereik ligt

Ik doe nu mee met Getuigen voor Gaza. We gaan in september de straat op met een doek met alle namen van de in Gaza gedode kinderen, zodat zij niet vergeten worden. De rillingen lopen over mijn rug wanneer ik denk aan mijn eigen kleinkinderen. Zijn mijn acties zaligmakend, allesomvattend? Nee, absoluut niet. Maar ik oefen mezelf erin moed te houden, de mens te blijven zien en dingen te doen die binnen mijn bereik liggen. Want niets doen is geen optie. En, beste lezer, wat ga jij doen?